گپ و لپ

  آنچه که در پی می آید اصل مقاله ای است که از بنده در کتاب « ارج نامه احمدی » به چاپ رسیده است و به علت طولانی بودن آن در سه بخش جداگانه باز نشر می گردد .بررسی این گونه از شعر به زبان لارستانی در واقع اصلا صورت نگرفته  و این مقاله اولین پژوهش  همه جانبه در این زمینه است . امید وارم که از نظر کارشناسانه دوستان و اهل ادب بی دریغ نماند .

جلوه های شعر در زبان لارستانی

برای بررسی اشعار به زبان لارستانی ؛ متاسفانه منابع مکتوب چندانی در دست نیست . به غیر از چند کاری که اخیرا منتشر شده است ؛ عمده منابع در واقع ادبیات شفاهی است که نزد مردم سینه به سینه نقل شده است . ترانه های محلی در این جا نزد مردم محبوبیت دارد و قطب ترانه سازی و اهنگ سازی لارستان از قدیم ؛ منطقه بستک بوده است .  این منطقه و بخصوص بخش گوده  آنجا  ترانه سرایان و شاعران فعالی به خود دیده است که ترانه های آنان پس ار دهه ها هنوز ورد زبان مردم است .  هر چند که طی پنجاه سال اخیر مرکز این گونه فعالیت های شعری از منطقه بستک به لار و اوز و گراش و خنج منتقل شده است .

 به هر صورت آنچه که در پی می آید ؛ بررسی اجمالی این اشعار است چه به صورت مکتوب و چه شفاهی .  یقینا این نوشته که خود در واقع اولین پژوهش در این زمینه  می باشد ؛ خالی از  نقض نیست  ؛ ولی کوشش شده است با توجه به محدودیت منابع ؛ جلوه های عام ادبیات شعری زبان لارستانی مورد دقت و مداقه فرار گیرد .

..............

بخش دوم : بررسی مضمونی

دوره هایی که به آن اشاره  شد هریک با خصوصیات خویش از نظر مضمون شعری تفاوت هایی بارزی با یکدیگر دارد . در دوران اولیه که با اشعار « مظلوم خنجی » ؛ « تائب اوزی » ؛ « سید محمد سید ابراهیم گوده ای » و دیگران مشخص می شود ؛ مضامین شعری از ناکامی عاشق و سرخوردگی شاعرش حکایت می کند .در بیشتر این اشعار شاعر  عمدتا به شرح گیسو و چهره و اندام محبوب می پردازد و از صور خیال مطرح در شعر ایران  عموما بهره می جوید . شعر بیشتر شرح حکایت ملاقات عاشق ( شاعر ) با معشوق است در سبزه زاری ؛ چمنی و رهگذاری که همان جا به او اظهار عشق می کند ولی معشوقه حیله کار دل به این دام نمی بندد و عاشق را حسرت به دل رها می کند . ( 28 )  شعر « تائب اوزی » در این باره گویا ترین نمونه است ؛ آنجا که می گوید :

تائب اُز مه طلعتان ِ بستکی کام اُش نِدی

آه و فریاد ُ فغانُش هَست ِ تا روز ِ شمار

Taeb oz mah tala?tāne Bastaki  kāmoŝ nedi

Āho faryādo faγānoŝ haste tā rooze ŝomār

در دوره های بعد ؛ اشعاری نزد مردم مقبولیت تام یافته که می توان آنها را « اشعار مناسبتی » نامید .  در بیشتر این اشعار به شرح وقایع  اثفاقیه در جای جای لارستان پرداخته شده است .هر چند هنوز شرح عاشق ناکام همچنان سروده می شود ؛ ولی « اشعار مناسبتی » که به مناسبت ورود نماد های تمدن جدید به منطقه سروده می شود جلوه بارزتری دارد . این نمادها می تواند مدرسه ؛ درمانگاه ؛ کارخانه برق و غیره باشد . مثلا در سال یک هزار و سیصد و بیست وشش شمسی که در اوز درمانگاه افتتاح شد ؛ « عبدالله شافعی » ( 29 ) شعری در این باره سروده است با مطلع زیر :

مُ کِم دِداش یَگ آدُم ِ زیرِنگُم

پارسال مریض بُدُم نَزیکُ مُردُم

Mo kem dedāŝ yag ādôme zerengôm

Pārsāl mariz bôdôm nazika mordôm

 حتی هنگامی که در لار زلزله آمد و شهر جدید ساخته شد ؛ مردمی که می بایست به شهر جدید بروند و نمی توانستند از شهر قدیم دل بکنند سرودند که :

اَما اَ شهر ِ نو ناچَم

اَما  تِی جُل ِ گُو ناچَم

آو ِ شهر ِ نو سور ِ

راه ِ شهر ی نو دور ِ

Amā a ŝahre now nāĉam

Amā tey jole gow nāĉam

Āve ŝahre now soore

Rahe ŝahre now doore 

مضامین عاشقانه اشعار در این دوره نسبت به دوره های پیشین پر رنگتر و احیانا از وصال نیز حکایت می کند . در این دوره بهاریه های گوناگون سروده شده  که بهار رنگارنگ لارستان به خوبی در آن منعکس شده است . « مصطفی خضری » از اوز در وصف بهار( 30) می گوید :

فصل ِ بهار ِ تِک اَوَز خدا ک ِچُد  دلگشای

تا نِبِنِش کَی باوُر اَکنِش ک ِچِکَد با صفای

هر جُ چَش اَکنِش چار طرف کوهُ زِمی پُر گُل ِ

باد ِ بهار عطر ِ شَبَمبِ تِک هوا پاشَدای

Fasle bahāre tek Avaz xodā ke ĉôd delgoŝāy

Tā nebeneŝ kay bāvôr akneŝ ke ĉekad bāsafāy

Har jô ĉaŝ akneŝ ĉār taraf kooho zemi por gole

Bāde bahār a?tre ŝabambe tek havā pāŝedāy 

طی سالهای قبل از ابقلاب و تحت تاثیر شعر نو در ایران ؛ سرودن اشعار در قالب نوین در زبان لارستانی گاه و بیگاه دیده می شد . در دوران انقلاب اشعاری کم و بیش بین جوانان منتشر شد که حکایت از روح مبارزه طلبی موجود در سرتاسر ایران را  داشت .مضامین این شعر ها ؛ انقلابی و پرشور بود . ( 31)  مثلا قطعه زیر از شعری است که خطاب به نوعروسی گفته شده که شوهرش در مبارزه شهید شده است :

نو بیو اَی نو بیو کم بِکُ  زاری

جای ِ خون ِ شوهرُت لاله شو کاری

شوهرُت مردُد ؛ مرد ِ نبردُد

اُسی ِ درد ُ زخم ی خلق مرهم ِ دردُدمُ

مرد ِ جنگُم ؛ تُفَکُم ماس ِ

مَی چَم بِجَنپُم تُفَکُم ماس ِ

Now be?o ay nowbe?o kam bekô zāri

Jāye xoone ŝowharot lāle ŝokāri

Ŝowharot mardô ; marde nabardôd

Oseye dardo zaxme xalq marhame dardôd

Mo marde jangôm tôfakom māse

May ĉôm bejangôm tôfakom māse 

پس از انقلاب اسلامی ایران و با گسترش امر شعر و شعر خوانی در منطقه لارستان و ظهور انجمن های ادبی در لار ؛ اوز ؛ گراش ؛ خنج ؛ بستک ؛ دهکویه و دیگر مکانها ؛ مضامین شعری گسترده تر و متنوع تر شده است . شعر طنز در این دوره از گویندگان مختلف منتشر شده است . « محمد نامور » ؛ « فاروق ضییایی » ؛« میر زینل امیری نژاد » از اوز ؛ « حاج محمد کاظم احمدی » از لار در این باب شاخص ترند . قطعه زیر از «حاج احمدی » ( 32 ) است :

نَنَ بی بی وَ مُشَب باد شَک ِ

نَقل ِ سرو ُ گُلُ شمشاد شَک ِ

گاهی اَم نَقل ِ دُما شَندُ بیو

از اَموم گپ ُ ؛  اَموم کِوُ

کِ چرا یَغدون ِ مخمل شُنِدا

مِجری ُ مِجمَرُ منقل شُنِدا

Nana bibi va moŝab bād ŝake

Naqle sarvo golo ŝemŝād ŝake

Gāhi am naqle domā ŝando be?o

Az amoom gapo ; amoom kevo

Ke ĉerā yaγdoone maxmal ŝonedā

Mejri o mejmar o manqal ŝonedā

« حسين اكبري خنجي» با اشعار عرفانی و صوفیانه ؛ مجال جدیدی در شعر لارستانی گشود . آنهایی که این شعر ها را با صدای شاعر و آهنگ دلنواز نی همراه شنیده اند ؛ آن را دلنشین یافته اند ( 33 )  . در قطعه زیر او از عزت نفس می گوید :

با لب ِ تِشن َ پِشین ِ گرم خُد یَک پُشتَی ِ خار

رَه چِدَن با پَی پَتی لُی سنگلاخ ُ خارزار

صد وَلا بهتر از آن ک ِ در هوای ی مال ُ جاه

بِکِن ِ پِش ِنامردُمون اظهار عجز ُ انکسار

غیر ِ نام ِ نیک ِ اهل ِ عِزّ اُ نَفسُ آبِرو

چَش بِکُ نام ِ کِ وامُند ِ اِ صَحف َی  روز ِگار

Bā labe teŝna peŝine garm xôd yak poŝtaye xār

Rah ĉedan bā pay pati loy sangalāxo xārzār

Sad va lā behtar az ān ke dar havāye mālo jāh

Bekene peŝe nāmardomoon  ezhāre a?jzo enkesār

Γeyre nāme nike ahle e?z-zo āberoo

Ĉaŝ beko nāme ke vāmonde e safhay roozegār

در مضامین عاشقانه نیز  غالبا با قالب غزل و با بهره گیری از توان واژه ها که در ذات زبان لارستانی وجود دارد ؛ شاعرانی خصوصا آنها که به کار کردن با زبان و در زبان اهمیت بیشتری می دهند ؛ سروده های محکمی منتشر ساخته اند . « منصور پدرام » یکی از آنها است ( 34) . در این قطعه او به نحو بارزی از این توان واژه در شعرش استفاده کرده است( 35 ) :

تَوی تا کَی چُن ِ تی  واسُتَ اُم وا سُخَنِش

تُ تَ خَش دا ک ِ وَ تَش خون ِ دِلُم واتُوِنِش

بگو تُ چو تَ مُ کِرد ِ کِ گِناتُم اَز بُچُک

رگُ ریشَی دِل ِ مُ با دِلُت اَش خَرد ی مُرُک

Tavi tā kay ĉone tivāsota on vāsoxaneŝ

Ta taxaŝ dā ke va taŝ xoone delom vātoveneŝ

Bogoo to ĉoo ta ma kerde ke genātom az boĉok

Rago riŝay delo mo bā delot oŝ xarde morok  

همچنین و با فرم و محتوی نو ؛ در دنباله آنچه که « شلوا / شروه »( 36 ) نامیده می شود ؛ دوبیتی های جدید « صادق رحمانی »  ( 37 ) نمونه های جالب توجهی هستند :

تِک ِ مَدبَخ لِئه  کِئلون تَش اُشک ِ

یواش ِ اِ ز تِک ِ مَدبَخ چَش اُشک ِ

اَگَ بَر خرمَن ِ عُمرُم تَش اُشزَت

چَشُش محض ِ دِلُم کار ِ خَش اُشک ِ

Teke madbax  le?ye  ke?loon  taŝ oŝke

Yavāŝe ez teke  madbax  ĉaŝ oŝke

Aga bar  xarmane  o?mrom  taŝ  oŝzat

Ĉaŝoŝ  mahze  delom  kāre  xaŝ oŝk 

مضامین جدید تری هم چند سالی است که در شکل اشعاری در قالب های نو ؛ آزاد و پست مدرن مطرح می شوند که قابل تامل است . شاعران نسل جدید سعی در خلق فضایی تو در تو و پیچیده دارند و طرح هایی که منتشر می شود با وجود این که در زبان لارستانی و با بهره گیری از واژه های این زبان به وجود آمده اند ؛ مفاهیمی بزرگ و جهانیز را در خود جای داده اند . ( 38 ) قطعه زیر از « سیلوانا سلمانپور » در قالب آزاد این گونه است :

اُز دَریچَ در چِدُم

پا مُ لِی ِ غبار نَ

چُن بُخار تِک ِ هوا رها بُدُم

قیدُ بند ِ زندگی مُ پا نِهُد

راحت اُز دِل ی مُ چی گذز مُک ِ...

Oz dariĉa dar ĉedôm

Pā mo leye γôbār na

Ĉon boxār teke havā rahā bodôm

Qeydo bande zengedi mo pā nehôd

Rāhat oz dele maĉi gozar make….

……………………………………………….

 یادداشت  ها:

28- نگاه کنید به همان غزلی که در بند ششم   این یادداشت از «مظلوم خنجی » آمده است . و همچنین نگاه کنید به شعر محلی از « تائب اوزی » و همه ی اشعار تغزلی از « سید محمد سید ابراهیم گوده ای» . می توان گفت شعر بیشتر شاعرانی که در کتاب « ابیات جهانگیریه » درج شده است در این سبک و سیاق است . به نظر می رسد که این نوعی ساختار عمودی در شعر آن دوره بوده باشد . شعری که به واقع شکل شرح حکایت را به عهده دارد و این نزد شاعران لارستانی مقبوایت داشته است .

29- راجع به « عبدالله شافعی » نگاه کنید به بند دوازدهم    این یادداشت . نکته جالب این که وی بعضی از اشعارش را در همان سالهای 1320 – 1330 شمسی در مدارس اوز به صورت میان پرده های نمایشی اجرا می کرد .

30- بهاریه ها در شعر لارستانی جایگاه خاصی دارد . سرزمین لارستان به علت کمی بارندگی سالیانه ؛ کمتر بهتر سرسبز و گسترده به خود می بیند . ولی آن سال که بارندگی فراوان باشد ؛ بهار این منطقه بسیار رنگارنگ و چشم گیر است . سرسبزی  و تازگی که از دل سنگهای گرم و تفنده بیرون می زند ؛ هر بیننده ای را به ذوق می آورد . توصیف این همه زیبایی که خیلی زود از نظر ها ناپدید می شود ؛ کاری است که هر گوینده شعر باذوقی را وادار به سرودن می کند . « منصور پدرام » از لار ؛ « حسین اکبری » از خنج ؛ « فاروق ضیایی » از اوز و خیلی های دیگر هر یک بهاریه هایی در پنجینه شعری خویش دارند .

« مصطفی خضری » که این قطعه از اوست از ترانه سرایان نسل قبل اوز است که نسخه ای از دفتر شعرش نزد نگارنده  موجود است .

31-  از این گونه شعر چندی نزد جوانان در اوز استقبال می شد . قطعه دیگری از نگارنده که در قالب نبمایی سروده شده و تاریخ 1357 را دارد چنین است :

مُ وُ تُ نسل ی نُوِم

چَش ِ خستَیی شَو ِم

چَش ی خَستَیی ک ِ صُب دریایی اَب ِ

وَخت ی ک ِ مُ وُ تُ اُز شُو بِگذَرِم

اَی تُ هر چی بُی ِ خَش

بُی ِ نارنج سِیب یا عطر ِ تُرَنج

صَب بِکُ صَبُر بِکُ

صَب بِکُ دستُ یَ تِم

پا اُ لِی شیشَی عمر ِ شَو نِسِم

مُ وُ تُ نسل ِ نُو ِم

عاشق ِ روزِم اُ دشمن ِ شُوِم

Mô vô tô nasle nôvem

Ĉaŝe xastayi ŝavem

Ĉaŝe xastayi ke sob daryāyi abe

Vaxte ke mô vô tô ox ŝow begzarem

Ay tô har ĉi bôye xaŝ

Bôye nāranj sēb yā a?tre toranj

Sab beko sabor beke

Sab beko dasto ya tem

Pā o ley ŝiŝaye o?mre  ŝow nesem

Mô vô tô nasle nôvem

Ā?ŝeqe roozemo doŝmane ŝovem

32- « حاج محمد کاظم احمدی » مردی کهنسال از خطه ی لار بود ؛کتابی از سروده های وی به همت فرزندش با کاغذ اعلا و نفیس چلپ شده است . نوشته های این کتاب چنانچه از مقدمه آشکار می شود محصول پنج سال ( 1370 تا 1375 ) است . قصد « حاج کاظم احمدی » بیشتر تذکر واژه های کهنه و در حال فراموشی  و انتقال انها به نسل جدید بوده است . این کتاب که آوانگاری هم شده است جهت مطالعات زبانشناسی  لارستانی مفید  می باشد .

33- از شعری با همین عنوان از جزوه های « سروده های لارستانی » . کل جزوه در 68 صفحه تنظیم شده است و من آن را از انترنت کپی گرفته ام . ایشان رسم الخط خاصی حهت خوانش اشعارش به کار برده است . مثنوی بلندی تحت نام « مَرتُم گُرُشتی » در این جزوه هست که جنبه های طنز در آن جالب توجه است .

34 و 35 – « منصور پدرام » در کتابش هفده غزل و یازده دو بیتی به گویش لار به چاپ رسانده است . یکی از دو بیتی های او چنین است :

دُبارَ یاد ِ تُ اَند ِ مَ وا یاد

دُ بَمپو مَ سَر ِ خُم زُت ک ِ اَی داد

تَش ِ خُ کِردَ بیدارُش مَ وا کُن

کسی تِز بَر نِدا ؛ اَی دل بِزِن باد

Do bāra yāde to ande ma vā yād

Do bampo ma sare xom zot ke ay dād

Taŝe xo kerda bidāroŝ ma vākon

Kesi taz bar nedā ; ay del bezen bād 

36- راجع به « شلوا – شروه » در زبان لارستانی شاید که مطلب جداگانه ای می بایست فراهم آید . « شلوا » ها همواره آینه ی دل لارستانی ها بوده است . اشعار « محیا » که توسط  « استاد احمد حبیبی » جمع آوری و چاپ شده است ؛ هر چند که به زبان فارسی است ؛ ولی مردم لارستان کلمات ان را با واژه های لارستانی تبدیل کرده و می خوانند . اشعار « محیا » همچنان نزد لارستانی ها مقبول است .

 به  علاوه « شلوا » ها در همه مناسبت ها خوانده می شود . خصوصا در قدیم که از وسایل جدید مانند رادیو ؛ ضبط صوت و تلویزیون خبری نبود . شبها اهالی در منزل دور هم جمع شده و به ترتیب « شلوا » می خوانند ؛ گاهی هم صدای نی آن را همراهی می کرد . سراینده بیشتر « شلوا م ها ناشناس اند .

جمع آوری « شلوا م ها لارستانی و انتشار آنها می توانند به تاریخ و ادبیات زبان لارستانی کمک شایانی کند .

37 – نگاه کنید به بند  بیستم این یادداشت

38- نزد شاعران اوز این مساله کاملا جا افتاده است . چندین گوینده از اوز اشعاری در قالب های نیمایی و آزاد و غیره دارند . حتی یکی دو مورد هایکو های اوزی هم شنیده شده است . ولی تا انجا که امکان جستجو بود به نظر می رسد در دیگر مناطق سرایش شعر نو و آزاد گویشی چندان رایج نیست . و این امر در اوز با استقبال بیشتری مواجه است .

.....................

 پایان بخش دوم ( ادامه دارد )

عنایت الله نامور – نگارش آبان ۱۳۸۵