نوشته ای که در پی می آید  بررسی زبانشناسیک گویش بستک از زبان لارستانی است که توسط جناب آفای مهدی احمد نیا در اسفند ماه ۱۳۸۷ به کنفراس زبانشناسی که در شهر لار برگزار گردید ٬ ارائه شده است . در این خانه این مقاله که از «سایت بنیاد بازشناسی لارستان کهن » برگرفته اشت باز نشر می شود . ضمن تشکر از نویسنده محترم و سایت مذبور به علت طولانی بودن به تدریج و در چند بخش این مقاله درج می شود .

 

بررسی نظام آوایی گویش بستکی (۲ ) 

مهدی احمدنیا

کارشناس ارشد زبانشناسی همگانی

 

۱-  همخوان ها و واکه های گویش بستکی

      برای استخراج واجها از روش جانشینی استفاده شده است، بد ین معنی که جفتهای کمینه با هم مقایسه شده اند. جفت واژه هایی که در تمام مشخصه های آوایی به جز یک مشخصه یکسان باشند، اما هر یک از آنها معنای متفاوتی داشته باشد، جفتهای کمینه نام دارند. آواهای گویش بستکی به دو گروه همخوان و واکه تقسیم می شوند.

2-1 همخوانها

  همخوان آوايي است كه هنگام توليد آن، در نقطه اي از دستگاه گفتار گرفتگي يا تنگي كه منجر به سايش گردد، وجود دارد.

2-1-1  همخوانهای انسدادی

این همخوانها، که بوسیله مکانیسم بسته انجام می شوند، عبارتند از:

p            مشخصه هاي آوايي: دولبي، انسدادي، بيواك

            در واژه:  پیر / pir /

    در توليد اين همخوان، لبها كاملاً راه خروج هواي بازدم را از حفره دهان مي بندند.  پس از آن، لبها دفعتاً باز مي شوند و هواي فشرده شده پشت لبها بدون به ارتعاش درآوردن تار آواها به بيرون جريان پيدا مي كند.

/ p /   در تقابل با / b / :      پرتگاه / par /           ثمر / bar /   

b            مشخصه هاي آوايي: دولبي، انسدادي، واكدار

             در واژه : / برگ / barg /

    اين همخوان نيز همانندهمخوان/ p/ توليد مي گردد جز آنكه هنگام توليد اين همخوان، تارآواها در حال ارتعاش هستند، كه باعث واكداري اين همخوان مي شوند.

/ b /  در تقابل با / p / :    بیشتر /       / beštor پیشتر / peštor /

t       مشخصه هاي آوايي: دنداني- لثوي، انسدادي، بيواك

            در واژه : تبر / tover /

    در فرايند توليد اين همخوان،‌نوك زبان به سوي پشت دندانهاي بالا و لثه افراشته مي شود، و راه خروج بازدم را مي بندد.  سپس ، هواي فشرده شده دفعتاً آزاد مي گردد، و بدون ارتعاش تارآواها اين همخوان توليد مي شود.

    / t / در تقابل با / d / :          تیر / tir /                   د یر / dir / 

 d      مشخصه هاي آوايي: دنداني- لثوي، انسدادي، واكدار

              در واژه: قلب / del /

      اين همخوان به سان همخوان  /t/ توليد مي شود،  با اين تفاوت كه در طي توليد آن تارآواها مرتعش هستند، و اين مساله باعث واكداري اين همخوان مي شود.

/ d / در تقابل با / t / :        داس / dâs /              کاسه / tâs /

k            مشخصه هاي آوايي: نرمكامي، انسدادي،‌بيواك

                در واژه:  کار / kar /

     در طول توليد اين همخوان، ‌بدنه ی زبان به سوي نرمكام بالا مي رود، و راه خروج بازدم را در آنجا مسدود مي كند. سپس، اين انسداد يكدفعه رها مي شود، و بدون ارتعاش تارآواها همخوان/k/ توليد مي شود.

/ k / در تقابل با / g / :    دهان / kap /                بزرگ / gap /

g            مشخصه هاي آوايي: نرمكامي، انسدادي،‌واكدار

                 در واژه : گل / gol /

    فرايند توليد اين همخوان همانند فرايند توليد همخوان/  k/ است،  با اين تفاوت كه در طي توليد اين همخوان تارآواها مرتعش هستند، و بدين سبب اين همخوان واكدار مي باشد.

/ g / در تقابل با / k / :    گل / gol /               چاله کوچک  / kol /

ب) همخوانهای سایشی

f        مشخصه هاي آوايي: لب و دنداني، سايشي، بيواك

              در واژه : فال / /  fâl

    هنگام توليد اين همخوان، آرواره ی پايين به سوي آرواره ی ‌بالا حركت مي كند، كه تماس خفيفي بين لب پايين و دندانهاي بالا ايجاد مي شود. پس از آن، هوای بازدم ازلابه لاي دندانها با فاصلة موجود بين دندانها و لب پايين به خارج از دهان جريان مي يابد، كه باعث سايش مي شود. تارآواها در طول فرايند توليد اين همخوان بي ارتعاش هستند. به اين خاطر است كه اين همخوان مشخصة بيواك مي گيرد.

/ f / در تقابل با / p / :       کوزه  / fi /       پی،چربی / pi / 

v       مشخصه هاي آوايي: لب ودنداني، سايشي، واكدار

             در واژه : درست / valm /

    فرايند توليد اين همخوان همانند فرايند توليد همخوان/ /f  است، با اين تفاوت كه هنگام توليد اين همخوان، تارآواها در حال ارتعاش هستند؛ يعني اين همخوان واكدار است.

       /v/ در تقابل با / f / :       پارس سگ / vak /     آب پاشی / fak /