گپ و لپ

نوشته ای که در پی می آید  بررسی زبانشناسیک گویش بستک از زبان لارستانی است که توسط جناب آفای مهدی احمد نیا در اسفند ماه ۱۳۸۷ به کنفراس زبانشناسی که در شهر لار برگزار گردید ٬ ارائه شده است . در این خانه این مقاله که از «سایت بنیاد بازشناسی لارستان کهن » برگرفته اشت باز نشر می شود . ضمن تشکر از نویسنده محترم و سایت مذبور به علت طولانی بودن به تدریج و در چند بخش این مقاله درج می شود

بررسی نظام آوایی گویش بستکی (۵) 

مهدی احمدنیا

کارشناس ارشد زبانشناسی همگانی

........................................................................

 ۳-   تعریف هجا و ساخت هجایی گویش بستکی

   هجا در گویش بستکی همانند فارسي از يك رشته آوايي پيوسته تشكيل شده كه شامل يك واكه و يك تا سه همخوان مي شود . منظور از «رشته آوايي پيوسته» آن است كه اجزاي سازنده ي هجا طي يك فرايند توليدي بدون مكث توليد مي شوند. در گویش بستکی كوچكترين هجا داراي ساختمان v است، یعنی یک واکه می تواند به عنوان یک هجا بکار رود، و  بزرگترين هجا داراي ساختمان cvcc مي باشد. با این حال، ساخت کلی هجا در گویش بستکی را می توان به صورت  (c)(c) v (c) نشان داد. همچنین، مشاهده می شود که همخوان پیش از هسته هجا در داخل دو هلال نهاده شده است؛ یعنی در گویش بستکی هجا همیشه با همخوان آغاز نمی شود. جدول زیر انواع هجا را در گویش بستکی نشان می دهد.

  جدول 3-  ساخت هجایی گویش بستکی               

4-  فرآيندهاي آوایی:

   به تأثير گذاري و تأثير پذيري آواها و تظاهرات ناشي از آنها فرايندهاي واجي گفته مي‌شود. در ابن بخش فرایندهای آوایی گویش بستکی در مقایسه با فارسی معیار مورد بررسی قرار می گیرد. در تبیین فرایندهای آوایی، صورتهای فارسی معیار و فارسی میانه به عنوان صورت های زیر ساختی مد نظر است.

4-1 دگرگونی همخوان ها

1-  در گویش بستکی همخوان /q/ وجود ندارد. واژه هایی که در فارسی امروز دارای این همخوان هستند، در گویش بستکی - با توجه به محیط آوایی گوناگون-  به همخوانهای /k,g,x/  و/γ/ تبدیل می شود.

1-1 تبدیل همخوان/ /q به /k/:

1-1-1 در آغاز واژه:

/qalam/ → /kalam/   قلم

/qand/ → /kand/    قند

1-1-2 درپایان هجا:

/loqme/ → /lokma/   لقمه

/čâq/ → /čâk/    چاق

1-1-3 در ابتدای هجا:

/šaqqe/ →/šakka/  شقه

/qomqome/→/komkoma/ قمقمه

1-2 تبدیل همخوان/ /q به /x/:

1-2-1 قبل از همخوان /s/ و /š/:

/raqs/→/raxs/ رقص

/naqše/→/naxša/ نقشه

1-2-2 در پایان واژه و قبل از واکه ی /o/:

/qâtoq/→/kâtox/ قاتق

/qaʃoq/→/kaʃox/ قاشق

1-3 تبدیل همخوان q/ / به/ γ/ :

1-3-1 در ابتدای واژه :

/quri/→/ γiri/ قوری

/qâli/→/ γâli/ قالی

1-3-2 بین دو واکه:

/âqâ/ →/â γo/ آقا

/malâqe/→/malâ γa/ ملاقه

1-4 تبدیل همخوان/ /q به/ g/ :

/qiyâs/→/giyâs/ قیاس (اندازه)

2- تبدیل همخوان /r/ به /l/ و برعکس:

2-1 /r/→/l/ 

/surâx/→/silâx/ سوراخ

/kar/→/kal/   کر

/xaridan/→/xeledo  خریدن

2-2 l/→/r/  /

/bâlâ/→/barâ/ بالا

/rāndan/→/laynado  راندن

3- تبدیل همخوان/ ž/ به /z/:

/može/→/mezo مژه 

  4- تبدیل همخوان /b/ میانی و پایانی به /w/ که اغلب باعث واکه ی مرکب می شود:

4-1 در میان واژه:

/sabzi/→/sawzi/ سبزی

/âbestan/→/âwsan/ آبستن

4-2 در پایان واژه:

/šab/→/šow/ شب

/âb/→/âw/ آب

/tab/→/tow/ تب

اما بین دو واکه تبدیل به /v/ می شود:

/kabâb/→/kavâb کباب

 /tabar/→/tover تبر

5- تبدیل همخوان š/ / به /s/:

/šur/→/sir/ شور

/mošt/→/mos/ مشت

  /berešte/→/beresso برشته

6- دگرگونی /f/ به /p/ در ابتدای واژه:

/fešordan/→/pašârdo فشردن

/fâriyab/→/pârâw/ فاریاب

/fatuya/→/pato/ فتویه

7- دکرگونی /ǰ/ به /ž/:

/hiǰdah/→/hižda/ هجده

8-  در گویش گروهی از مردم شهر بستک همخوان /γ/ وجود ندارد. واژه هایی که در فارسی امروز دارای این همخوان هستند به /x/ تبدیل می شوند.

/γolâm/→/xolum/  غلام

/γorreš/→/xorešt/  غرش

/γobâr/→/xobâr/ غبار

4-2 اضافه یا درج[1][1]:

    گاهي تحت شرايطي خاص يك همخوان يا واكه به كلمه اضافه مي شود، كه اين فرايند  را اضافه می گویند.

1-  مهمترین فرایند اضافه شدن  در گویش بستکی درج واج میا نجی می باشد. واج میانجی واجی است که بین دو واکه در یک وازه افزوده می شود تا از برخورد دو واکه جلوگیری کند. نشانه ی معرفه در گویش بستکی تکواژ /i/  می باشد که  به آخر واژه افزوده می شود. به هنگام اضافه شدن تکواژ  معرفه به واژه هایی که به واکه ی /i/ ختم می شوند، واج میا نجی /n/ نیز افزوده می شود تا از برخورد دو واکه جلوگیری کند، مثال:

    پری /pari/  ←    اضافه شدن واج میانجی /n/  ←  پریی  /parini/

     سینی  /sini/    ←  اضافه شدن واج میانجی /n/  ←  سینییی  /sinini/

   4- 3 درج همخوان /t/:

/bâleš/→/barešt/ بالش

/γorreš/→/γorešt/  غرش     

 4-4  حذف[2][2]:

    گاهی یک واکه یا همخوان، تحت شرایطی خاص ،از واژه ای حذف می شود. فرایند حذف شامل موارد زیر می شود:

4-3-1 حذف واکه:

در این فرآیند، تحت شرایطی خاص، واکه ای از یک واژه حذف می شود. 

1- نشانه ی جمع در گویش بستکی تکواژ [-iyâ] می باشد . به هنگام اضافه شدن این تکواژ به واژه هایی که به واکه ی /i/ ختم می شوند، واکه ی /i/ از آخر واژه حذف می شود، مثال:

      کفش  /ǰoti/     ←    اضافه شدن تکواژ جمع /-iyâ/ ←       کفشها  /ǰotiyâ/

       پی  /pi/          ←  اضافه شدن تکواژ جمع /-iyâ/ ←      پی ها  / piyâ/                                                                                   

4-3-2 حذف همخوان :

 در این فرآیند، تحت شرایط خاص، همخوانی از یک واژه حذف می شود

1- در گویش بستکی همخوان /h/ وجود ندارد و حذف می شود:

1-1 در ابتدای واژه:

/hame/→/ama/ همه

/havâ/→/avâ/ هوا

/hamle/→/amla/ حمله

1-2 در میان واژه:

/šahr/→/šār/ شهر

/behtar/→/bēter/ بهتر

/mahalle/→/māla/ محله

1-3 در پایان واژه:

/mâh/→/mâ:/ ماه

/gonâh/→/gonâ/ گناه

/šâh/→/šâ/ شاه

2- در گویش بستکی همخوان چاکنایی /ʔ/ نیز وجود ندارد. واژه هایی که در فارسی امروز دارای این همخوان هستند، در گویش بستکی حذف می شود:

2-1 حذف همخوان /ʔ/ در ابتدای واژه:

/ʔalaf/→/alaf/ علف

/ʔâref/→/âref/ عارف

/ʔolum/→/olum/ علوم

/ʔerfân/→/erfân/ عرفان

2-2 حذف همخوان /ʔ/ در میان واژه:

2-2-1 حذف همخوان /ʔ/ میان دو واکه اغلب باعث کشش واکه ی بعد از خود می شود. اما در مواردی که واژه با همخوان /m / شروع می شود، علاوه بر کشش واکه ی بعد از خود باعث حذف واکه ی قبل از خود نیز می شود:

/moʔallem/→/māllem/ معلم

/moʔâven/→/mâven/ معاون

/doʔâ/→/doâ/ دعا

/šoʔâr/→/šoâr/ شعار

2-2-2 حذف همخوان/ ʔ/ بعد از واکه که باعث کشش واکه ی قبل از خود می شود:

/maʔlum/→/mālum/ معلوم

/meʔmâr/→/mēmâr/ معمار

/moʔtâd/→/mōtâd/ معتاد

2-3 حذف همخوان /ʔ/ درپایان واژه :

/šamʔ/→/šām/ شمع

/šoǰâʔ/→/šoǰâ/ شجاع

/mâneʔ/→/mâne/مانع

/mamnuʔ/→/mamnu/ممنوع

3-  حذف همخوان /n/ پایانی در مصدر تمام افعال:

/xaridan/→/xeledo/ خریدن

/boridan/→/boledo/ بریدن

/didan/→/dedo/ دیدن

4-  از خوشه ی همخوان /st/ در پایان هجا و واژه همخوان /t/ حذف شده، اما در میان واژه /t/ به /s/ تبدیل می شود:

4-1 در پایان هجا و واژه:

4-1-1 در پایان هجا:

/bastqalât/→/baskalât/  بست قلات (اسم مکان)

/dastnamâz/→/dasnomâz/  دست نماز،وضو

/dastkeš/→/daskaš/  دست کش

4-1-2 در پایان واژه:

/dast/→/das/  دست

/mast/→/mas/ مست

/šast/→/šas/ شصد

4-2 در میان واژه:

/bastak/→/bassak/ اسم شهر

/xaste/→/xasso خسته

/bastan/→/basso بستن

3-5  جابجایی آوا یا قلب[3][3]:

     گاهی دو همخوان در یک واژه بر اثر همنشینی جای خود را با هم عوض می کنند، به طوری که همخوان نخستین جایگاه دومین را می گیرد، و همخوان دومی به جای همخوان نخستین می نشیند. این فرآیند را جابجایی آوا یا قلب گویند، مثال:

/čante/→/tanča/   چنته